Əvvəllər biz qəfəsdə yaşayırdıq,
indi isə uzun çubuğun üstünə qonub oturmuşduq,
amma ayağımızdakı zəncirlər hələ açılmamışdı.
(Rabindranat Taqor)

Universitetə getdiyim birinci gün anlamışdım ki, təsəvvürlərimlə heç uyğunluğu olmayan yerdəyəm. Həm adamlar, həm də təhsil baxımından. Özlərindən razı, jestləri mədəni, mahiyyətləri isə kobud dekanlıq, müəllimlər, onlardan da təkəbbürlü, universitetə qəbulu, hüquq fakültəsinə ayaq basmağı böyük bir şey sayan, hətta özlərinə yeni yeriş tapmış “n” sayda tələbələr…

Saçda “kant” qoydurmaq və bahalı mobil telefon xüsusi bir simvola, fərqləndirici nişana çevrilmişdi. Xüsusilə ödənişli qrupların tələbələri; hər kəsin əvəzinə “lovğalanmaq”, “təkəbbür” funksiyasını həyata keçirirdilər. O vaxt düşünmüşdüm ki, bunun səbəbi kimin nə qədər zəhmət çəkməyinə, çətinlik görməyinə bağlıdır… Sonralar universitetlər, fakültələr, ixtisaslar üzrə təkəbbürləri müqayisə edəndə lap əmin oldum. Zəhmət ilə təkəbbür, lovğalıq tərs mütənasibdir.
Universitetdaxili, fakültədaxili mühit bir məsələ idi, başqa məsələ universitetətrafı mühit idi; ayağını universitet darvazasından çölə qoyan kimi üstünə əcaib-qəraib danışıq tərzli, gözləri axan və hiyləgərcəsinə parıldayan, əlində hansısa ocaq, sekta, nə bilim nə materialları olanlar “hücum”a keçirdilər. Fikir vermişdim, daha çox birinci, aşağı kursların uşaqlarını hədəfdə tuturdular, uşaqların lovğalığı, təkəbbürlü yerişi sayəsində onlara yanaşma üsulunu müəyyənləşdirmək çətin olmurdu. Əvvəlcə hər birinin qoltuğuna qarpız verilirdi, onsuz da lovğalığı üzündə yazılmış (insanda hansı cəhət daha dərindirsə, mütləq üzündə nişanələr qoyur) uşaqlar təriflərdən sonra lap hayıl-mayıl vəziyyətə düşürdülər. Sonra da başlayırdı əcaib-qəraib sözlərə ağzını ayırıb, məftunluqla qulaq asan “dahilər”in çoxalması prosesi… “Dərin mənalı fəlsəfi-dini” söhbətlərdən yaxanı qurtarmaq üçün ya təcili surətdə universitet tərəfdən uzaqlaşmalıydın, ya da kafeyə girməliydin. Dükanlara etibar olmurdu, bir də görürdün materialları ksereks elətdirdiyin yerdə kimsə yanında durub, astadan, sakitcə, yavaş-yavaş, sanki şprislə yeridirmiş kimi, sözləri beyninə yeridir…
Özümü bu iki mühit arasında sıxışdırılan, aşınmaya, özümə yadlaşmağa məcbur edilən biri kimi hiss edirdim. “Qarşındakı danışanda hiss eləsən ki, beynin dumanlanır, oranı tərk elə, ya da fikrini yayındır; danışdıqlarını eşit, amma qulaq asma” vaxtında mənə deyilməsəydi, bəlkə də mən özüm də “çoxalma prosesi”nin iştirakçılarından birinə çevrilmişdim, bundan xəbərim belə olmadan.

Bir qutu siqaret

Bəzi dərslərdə müəllimlərin əzbərçilik, “Bəli, müəllim, siz deyəndir!” metodlarından və mənasızlıqdan dəli olmamaq üçün başımı cızma-qaralarla qatırdım. Əvvəl uşaqların təsviriylə məşğul idim, sonra müəllimlərin, sonra da bütövlükdə fakültənin və universitetin təsvirinə keçdim, hərdən başqa mövzular da olurdu. Haqq-hesab çürütmələri nəzərə almasam, təsvirlər onunla nəticələndi ki, tələbə dostumun o vaxt filologiyada magistrant, sonradan aspirant olan bacısı ədəbi dünyagörüşümü genişləndirmək, zənginləşdirmək üçün kömək etmək qərarına gəldi. Həyatımın son yeddi ili ərzində elə bir adam tanımıram ki, inkişafıma onun qədər real kömək edib, təkan verdi; birinci dəfə dörd-beş kitab gətirib “bunları oxu” deyəndə özümü həyatında ilk dəfə “sən bizə lazımsan” sözünü eşidən uşaq kimi hiss eləmişdim. Onda ikinci kursda idim.
Bir gün dostum dedi ki, bacısı “filfak”da bir neçə uşaqla danışıb, onlar ədəbi məclislərə, Yazıçılar Birliyinə və başqa bu kimi xüsusi ədəbi yerlərə gedirlər, günorta mən də onlarla gedim, sadəcə baxım görüm nə var, nə yox, nəsə məni açmasa, bir də getmərəm. Görüş vaxtı mənim dərs vaxtımla üst-üstə düşürdü. Fikirləşdim ki, “Ekologiya hüququ”nun səksən dəqiqəsini ədəbi təcrübəyə həsr edim, onsuz da böyük mühazirə zalında keçirilən bu dərsdə müəllim özü danışıb, özü də qulaq asırdı. Həmin dərsə girməklə heç nə qazanmadığın kimi (başağrısından başqa), girməməklə də heç nə itirmirdin (başağrısından başqa). Ancaq “qayıb” məsələsi var idi, o da ki, qoy olsun bir qayıb!
Biri magistrant olmaqla, altı-yeddi tələbə görüşdük və harasa istiqamət götürdük. Bir neçə dəfə verdiyim “hara gedirik?” sualıma “az qalıb, çatırıq” cavabından başqa, düz-əməlli cavab ala bilmədiyimi gördükdə səbirli olub, hələlik ətrafdakı binalara, yollara tamaşa etməyi qərara aldım. Tanımadığım bir binanın sonunda sağa döndük və dəmir qapını göstərib dedilər ki, çatmışıq.
İçəridə bizi yaşlı bir kişi qarşıladı, uşaqların “bəh-bəh”li salamlaşmasından belə anladım ki, onlara çox dəyərli biridir. Kişi də etika xatirinə gülümsəməyə çalşırdı; hər halda mənə elə gəldi.
Masa arxasına keçib, söhbətlərə başladıq. Bu vaxt daha iki gənc bizə qoşulmuşdu, amma onlar tələbə deyildilər, aramızdakı yaş fərqi də kifayət qədər böyük idi. Gözlədiyim ədəbi söhbətlərin tam tərsinə olaraq, əvvəl şəxsi, sonra da siyasi xarakterli, motivli söhbətlər başladı. İranda tələbə hərəkatı, universitet rektorluğuna seçkilər, yaxud təyinat və nə bilim nələrdən tutmuş, ölkəmizdəki siyasi partiyalara və adlarını birinci dəfə orda eşitdiyim əndrabadi cəmiyyətlərə, tələbələrdən biri ilə yaşlı kişinin eyni rayondan olması, yaşlı kişiylə bibisinin eyni məktəbdə oxumasına qədər çox şey yad edildi… Bizə burda qoşulmuş gənclərdən birinin təşkilatlanmaq barədə “hansı gənc kimi tərifləyirsə, onu da ona tərifləyin; kimi pisləyirsə, onu da ona pisləyin- əsas odur ki, gənclər bura cəlb edilsin” orijinal təklifinin qarşısında yaşlı kişinin başını razılıqla tərpətməsi və filoloqların məftun baxışları həyatım boyu unuda bilməyəcəyim bir səhnə kimi həyatımda iz qoydu…
Bu görüşdə ədəbi təcrübəyə az-çox dəxli olan yeganə məqam o oldu ki, sonda yaşlı kişinin həm də kifayət qədər tanınmış, bəh-bəhli şair olduğunu öyrəndim…
Universitetə geri qayıdanda uşaqlar hansısa şeirlər haqda mübahisə etməyə başladılar. Tələbələrdən biri öz şeirini deyəndə digərlərinin “”bir qutu siqaret” yeni deyil, çoxlarında var” etirazlarını cavablandırmalı oldu. Yolun azı on beş dəqiqəsi “bir qutu siqaret”ə həsr olundu. Amma təəssüf ki, uşaqlar əslində elə özlərinin bir qutu siqaret olduqlarını bir dəfəsə də anlamadılar. Anlamadılar ki, kimlərsə onları siqaret kimi yandırıb, küllərini göyə sovurur… Və xalqın bəzən kibrit qutusuna bənzədilməsi də bir qutu siqaretə istiqamətləndirilən informasiyadır. Xalqın oduna yandırılıb, külləri göyə sovrulanlar…

Dil məsələsi

Universitet həyatımdan başlayaraq keçən yeddi illik müddət mənə Azərbaycan dili ətrafında çox ciddi müşahidələr imkanı verdi. Əvvəlcə uzun müddət heç cür anlaya bilmədim ki, rus bölməsinin uşaqları Azərbaycan dili, rus dili və hansısa xarici dil keçdiyi halda, Azərbaycan bölməsinin uşaqlarının proqramında niyə Azərbaycan dili yoxdur, amma rus dili və hər hansı xarici dil var. Səbəblərini sonradan anladım; hər şey keçmişdənqalma siyasi maraqlara, məsələlərə söykənirdi.
Sonra başa düşmədim ki, 2000-ci illərdə azərbaycanlılar niyə Azərbaycan dilində bərbad vəziyyətdə danışırlar. Bunun da səbəblərini sonradan anladım; yenə də keçmişdənqalma siyasi söhbətlər.
Daha sonra başa düşmədim ki, niyə hüquqda bir çox məsələlərin izahında “bu, Azərbaycanca yaxşı alınmır, rusca yaxşı alınır” cümləsini eşitməli olurdum. Hər dəfə də mənə maraqlı gəlirdi ki, bu xalqın dilçiləri nə işlə məşğuldur ki, heç olmasa, hüquqşünaslarla bir masa arxasında əyləşib, hüquqi dil formalaşdırmağa çalışmayıblar. Bunların da səbəbi yuxarıdakı suallarla bağlı çıxdı. Təbii ki, milli səmimiyyət məqamı da öz yerində olmaqla.
Sonralar isə daha maraqlı məsələlər meydana çıxdı. Demə, müasir, mədəni, savadlı, geniş dünyagörüşlü biri sayılmaq üçün hər dildən bir söz gətirib, calaq etməlisən. Eləcə də sadə camaatın danışdığı dildə danışmağı özünə sığışdırmamalısan. Hal-hazırda türk dili, ingilis dili və rus dili dəbdədir. Məsələn, “ilginc”, “ilk öncə”, “xoşca qal”, “tolerans”, “ok”, “yes”, “pardon” və s. Siyahı çox uzundur. Bu dilləri, bu dillərdən sözləri işlətməklə yanaşı, Azərbaycan dilini də hər cümləbaşı təhqir etməyi unutmamalısan. Ömrü boyu Azərbaycanda böyümüş biri də bir neçə il, lap bir neçə ay hansısa xarici ölkədə təhsil alan kimi mütləq dilində dəyişikliklər olmalıdır. Eləcə də xarici dildə material oxuyursansa, özünü çətinə salıb, hər hansı sözün Azərbaycanca qarşılığını axtarmağa çalışmamalısan; hamı bilməlidir ki, başqa dildə oxuyursan.
Höte deyirdi ki, xarici dil bilməyən adam öz dilinin də dəyərini bilməyəcək. Bir məsələ də bundadır, başqalarını təlqin etmə, başqasının kölgəsinə çevrilmə meylləri ilə başqa (xarici) dil bilmənin fərqi hələ çoxlarına aydın olmayıb. Ona görə də proses öz dilinin təhqir edilməsi ilə yanaşı gedir.
Hərdən ətrafdakıları yoxlamaq üçün danışığımda yad sözlər işlədirəm, əsas da “milli uşaqlar”ın yanında. Təəssüf ki, reaksiya sıfır olur. Bunun da səbəblərini düşünməyə hələ davam edirəm…
Yeddi il ərzində bütün kitab dükanlarını ələk-vələk elədim, Azərbaycan dilinin müasir qrammatikası haqda normal bir kitab tapmaq üçün. Çox şeyin məntiqini anlamaq istəyirdim. Məsələn, “şe’r” sözü apostrof götürüləndən sonra “şeir” şəklində yazıldığı halda, niyə “fe’l” sözü apostrof götürüləndən sonra “feil” şəklində yazılmadı? Halbuki eyniyyət təşkil edən məqamları kifayət qədər çoxdur.
Axtarışlarım dərsliklər, universitetlərə hazırlıq materialları, “Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Lüğəti” və “Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti”ndən başqa bir nəticə vermədi. Orfoqrafiya lüğətinin əvvəlindəki bir neçə səhifəlik materialla kifayətlənməli oldum. Heç bir məntiqi, qanunauyğunluğu açıqlamayan, sadəcə əzbərçilik diqtə edən materialla.